فارسی:
ـ منابع و ماخذ
الف) منابع فارسی
اعزی، الهام. (1401) اختلال در بلاکچین و قرارداد هوشمند، پژوهش کارشناسی ارشد، رشته ریاضی محض گرایش جبر، دانشگاه علم و صنعت.
بحرکاظمی، مریم؛ محمودی، امیررضا. (1403) چالش های ناشی از انعقاد قردادهای هوشمند د ر حقوق ایران و عراق. مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی، دوره 2، شماره 3 (46-29).
حدادی، شهرزاد. (1403) داوری در قراردادهای هوشمند؛ چالش های حقوقی حل و فصل اختلافات درون و بیرون زنجیره بلوکی، فصلنامه پژوهش های حقوق اقتصادی و تجاری، دوره دوم، شماره دوم (116-87).
جمعه زاده بهابادی، خلیل و ساورایی، پرویز. (1403) داوری اختلافات مربوط به قراردادهای هوشمند، حقوق فناوری های نوین، دوره 5، شماره 9 (71-55).
خوانساری، رسول و قلیچ، وهاب. (1399) بررسی ابعاد فقهی و حقوقی به کارگیری قراردادهای هوشمند در نظام مالی ایران، پژوهشکده پولی و مالی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران.
صادقی، حسین و ناصر، مهدی. (1397) واکاوي نقش قراردادهاي هوشمند در توسعه نظام ثبت الکترونيکی اسناد، فصلنامه دیدگاه های حقوق قضایی، دوره 24، شماره 84 (124-101).
شیلدز، رجی، او. (1398) قراردادها هوشمند (توافقات حقوقی در پرتو بلاكچین)، مجله پژوهش های حقوقی، شماره 37 (292-265).
نجات زادگان، سجاد. (1401) قراردادهاي هوشمند (مفهوم، عناصر، ویژگی ها و کارکردها)، مجله وکیل مدافع، شماره 22 (51-32).
مظفری، مصطفی و ناصر، مهدی. (1397) نقش قراردادهای هوشمند در تثبیت حقوق مالکانه افراد، فصلنامه تحقیقات حقوقی، شماره 95 (275-253).
ملک، هادی. (1401) بررسی حقوقی نقش بلاکچین در قراردادهای هوشمند حوزه مالکیت فکری، فصلنامه پژوهش های حقوقی میان رشته ای، دوره سوم، شماره دوم (49-65).
ناصر، مهدی و صادقی، حسین. (1398) اعتبار سنجی و چالش های حقوقی بکارگیری قراردادهای هوشمند؛ با مطالعه تطبیقی نظام حقوقی آمریکا و ایران، فصلنامه پژوهش حقوق خصوصی، سال هفتم، شماره 27 (288-255).
هاشمی نژاد میکال، حامد. (1401) تاثیر بلاکچین بر اکوسیستم بازاریابی ایران، پژوهش کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی: واحد شهر قدس.
مرکز پژوهش های مجلس. (1403) بررسی ظرفیت های فناوری قرارداد هوشمند و برخی ملاحظات حقوقی آن، شماره 19881 (27-6).
ب) منابع انگلیسی
Niloufer Selvadurai (2023) Mitigating the Legal Challenges Associated with Blockchain Smart Contracts: The Potential of Hybrid On-Chain/Off-Chain Contracts, Washington and Lee Law, Volume 80, Issue 3 at: https://scholarlycommons.law.wlu.edu/wlulr/vol80/iss3/6
Martin von, Haller Grønbæk (2016) Blockchain 2.0, smart contracts and challenges, featured in Computers & Law, The SCL Magazine (1-8).
Jenny Szabo, Charles Bernard, Laurent Philip. (2024) Legal Implications and Challenges of Blockchain Technology and Smart Contracts, Computer Life, Vol. 12, No. 2 (10-6).
Cong, L. W., & He, Z., (2019). Blockchain Disruption and Smart Contracts. The Review of Financial Studies, 32(5), 1754–1797. https://doi.org/10.1093/rfs/hhz007.
Javier Yap Endara (2023) Smart contracts: legal issues and validity, Arias, Fábrega & Fábrega. https://www.arifa.com/upload/pdf/pdfeng_920cb44840679ddb5a6491ade8465568.pdf?iframe=true&width=80%25&height=80%25
Fabio Bassan a & Maddalena Rabitti (2024) From smart legal contracts to contracts on blockchain: An empirical investigation, Computer Law & Security Review, Volume 55 (1-25). https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0267364924001018#sec0001.
Stuart Levi, Alex Lipton & Cristina Vasile Skadden. (2020) Legal issues surrounding the use of smart contracts, gelobal legal insights. https://federal-lawyer.com/blockchain/smart-contracts-legal-issues/

مقدمه

با گسترش روزافزون فناوری‌های بلاک چین در سراسر جهان، اتکا به قراردادهای هوشمند مبتنی بر بلاک چین نیز افزایش یافته است. «قرارداد هوشمند» شامل پروتکل‌های رایانه‌ای است که به‌طور خودکار توافق‌های منعقد شده بین طرفین در یک زنجیره بلوکی را بر اساس مجموعه‌ای از عوامل از پیش تعیین‌شده تسهیل، تأیید و اجرا می‌کنند. توافق‌نامه‌ها در کد نرم‌افزاری تعبیه شده و به‌طور خودکار بر روی بلاک چین اجرا می‌شوند، که منجر به ویژگی‌های مستقل و خود اجرای قراردادهای هوشمند می‌شود. قراردادهای هوشمند می توانند به ماشین آلات سنتی پرمشغله و کند قوانین قرارداد کمک کنند تا با تراکنش های بسیار سریع تر که توسط فناوری های معاصر امکان پذیر شده است، همگام شوند (Niloufer Selvadurai, 2023: 1165).
قراردادهاي هوشمند محصولی نوظهور از دنیاي فناوري اطلاعات است که با استعانت از فناوری هاي نوینی مانند دفاتر کل توزیع شده، معماری زنجیره بلوک، هوش مصنوعی، ارزهای رمزگذاری شده، و امضاهای دیجیتال در چند سال گذشته توسعه مطلوبی یافته و میتواند اجراي تعهدات قراردادي را به شکل خودکار درآورد (نجات زادگان، 1401: 33). فناوري بلاكچین که مبناي ارز دیجیتال بیت کوین می باشد، به طور گسترده اي براي حل برخی از مشکلات دیرینه و به ظاهر قابل حل، مانند کاهش هزینه هاي معامله، سرعت پردازش خدمات مالی، گسترش خدمات مالی و توانمندسازي مصرف کنندگان مورد استفاده قرار می گیرد. فناوري بلاكچین جهت حذف بالقوه نیاز به مرجع اجرای خارجی یک قرارداد قانونی، کاهش هزینه ها، سرعت بخشیدن و افزایش کارایی مبادلات بازرگانی به وجود آمد (شیلدز، 1398: 266).
ابزار مورد نیاز برای توافق و اجرایی ساختن اراده طرفین، در بستر بلاکچین، قراردادهای هوشمند هستند. هرچند قراردادهای هوشمند بصورت خودکار اجرایی می شوند، ممکن است در همین فرایند خودکار نیز موضوعات مختلفی مطرح شود که مستلزم مداخله دادگاه یا یک مرجع حل و فصل اختلاف باشد. در نتیجه هرچقدر معاملات مبتنی بر قراردادهای هوشمند رواج بیشتری یابد، مسئله حل و فصل اختلافات حقوقی پیش آمده بارزتر می شود (حدادی، 1403: 89). قراردادهای الکترونیکی توافق دو یا چند اراده در قالب ایجاب و قبول در محیط الکترونیک می باشد که از لحاظ ماهیت تفاوت چندانی با قراردادهای سنتی نداشته و تنها وجه تمایز آنها با قراردادهای سنتی، انعقاد آنها در بستر الکترونیک می باشد. و در همین راستا قرارداد های هوشمند، قراردادهای الکترونیکی هستند که مطابق با ایجاب و قبول طرفین در بستر بلاکچین (زنجیره بلوکی) منعقد می گردند. که در حقوق آمریکا از اعتبار کافی برخوردار است (ناصر و صادقی، 1398: 257). در این مقاله با هدف بررسی چالش های حقوقی بکارگیری قراردادهای هوشمند در بستر بلاکچین، با روش توصیفی تحلیلی، ابتدا با آشنایی با مفهوم قراردادهای هوشمند در بستر بلاکچین، جایگاه حقوقی آن را شناسایی و سپس به بررسی مزیت ها و چالش های آن پرداختیم.
1ـ گذری مفهومی بر بلاکچین و قرارداد هوشمند
بلاک چین، یک فناوری دفتر کل توزیع شده که معمولا به صورت غیرمتمرکز مدیریت می شود، برای اولین بار به عنوان فناوری پشتیبان ارز رمز نگاری شده بیت کوین شناخته شد. از آن زمان به اشكال مختلف دیگر اغلب با قابلیت ذخیره و اجرای برنامه های کامپیوتری ظاهر شد. این امر منجر به کاربردهایی مانند: قراردادهای هوشمند، که در آن پرداخت ها با اجماع ضد دستكاری در مورد نتایج مشروط و تامین مالی از طریق پیشنهادات آغاز می شود. بسیاری از دست اندرکاران صنعت، استدلال می کنند که فناوری بلاکچین این پتانسیل را دارد که تجارت و خدمات مالی را مختل کند، همانطور که اینترنت تجارت آفلاین را مختل کرده است (اعزی، 1401: 20).
رمزارزهای دیجیتال، مانند بیت کوین، که امروزه موضوع بحث حقوق تجارت بین الملل و حقوق بین الملل اقتصادی است، ارزهای مجازی بدون واسطه و پشتوانه هستند که نقل و انتقال آنها بدون نظارت مرجع ویژه و بدون توجه به جغرافیای خاصی انجام می شود. در این حوزه، برخی از مبادلات انجام شده با واکنش دولت های متبوع افراد انتقال دهنده و انتقال گیرنده روبه رو شده است. بیت کوین و اتریوم نمونه ای از رمزارزهایی هستند که در بستر زنجیره بلوکی قرار می گیرند. البته بیت کوین در مقایسه با اتریوم ارزش بیشتری دارد. بستر رمزارزهایی که انتقال های ارزی روی آنها ثبت می شود، در عین ابهام شخصیت های کاربران، القاکننده ویژگی شفافیت معاملات دیجیتالی است. براساس نظر شماری از منتقدان، این ویژگی ارزها زمینه ساز جرایمی مانند پولشویی، کلاهبرداری اینترنتی، فرارهای مالیاتی و استفاده در عملیات ضد صلح. موضوع اخیر سبب شده تا برخی از دولت هایی که شرایط اقتصادی خاصی دارند از پذیرش مبادلات قانونی و صریح این رمزارزها امتناع کنند (هاشمی نژاد میکال، 1401: 12). برای درک و شناسایی چالش های حقوقی قراردادهای هوشمند در بستر بلاکچین، لازم است این فناوری را عمیقتر مورد شناسایی قرار دهیم. بلاک چین یک پایگاه داده از تمام تراکنش ها در یک شبکه همتا به همتا است. این به عنوان نوآوری فنی اصلی بیت کوین و سایر ارزهای رمزنگاری شده با پتانسیل ایجاد اختلال در بسیاری از فرآیندهای تجاری در نظر گرفته می شود. بیت کوین تا کنون معروف ترین کاربرد فناوری بلاک چین است. این ارز دیجیتال تراکنش‌ها را در بیت‌کوین‌ها در یک دفتر کل غیرمتمرکز زنجیره بلوکی خود ذخیره می‌کند. با این حال، فناوری بلاک چین کاربردهای بسیار بیشتری دارد، از جمله این کاربردها می توان به قراردادهای هوشمند اشاره کرد (Martin von, 2016: 1).
از فناوری بلاک چین برای اتوماسیون و اجرای توافقات قراردادی بدون نیاز به واسطه استفاده می کنند. در حالی که این نوآوری ها نوید افزایش کارایی و کاهش هزینه ها در بخش های مختلف را می دهند، چالش های قانونی و نظارتی پیچیده ای را نیز معرفی می کنند که باید برای اطمینان از استقرار ایمن و موثر مورد توجه قرار گیرند. فناوری بلاک چین دارای مزایای متعددی از جمله امنیت و شفافیت افزایش یافته است، زیرا از طریق ادغام اصول امنیتی بدون اعتماد و به کارگیری قراردادهای هوشمند در مدیریت زنجیره تامین است (Szabo & Bernard & Philip, 2024: 6). و گاها ادعا می شود ماهیت مستقل قراردادهای هوشمند مانع وجود اختلافات میشود (cong & He, 2019: 1). در صورتی که چنین نظری با واقعیت های جهان و نظام حقوقی در تعارض می باشد و موضوع بحث مقاله حاضر نیز بررسی همین مسئله است.
2ـ قراردادهای هوشمند از منظر حقوقی
آنچه قراردادهای هوشمند را از سایر انواع قراردادهای سنتی متمایز می کند، خود اجرایی، دقت و غیر متمرکز بودن این نوع قراردادهاست. این ویژگی هاست که تعهدات طرفین قرارداد، که به صورت کدهای رمزنگاری شده درآمده اند، به طورخودکار اجرا می شوند، اما با وجود این تمایز، با توجه به اینکه قراردادهای هوشمند کدهای رمزنگاری شده ای هستند که با رایانه ها اجرا می شوند، ممکن است نواقصی هم داشته باشند؛ مثلا ممکن است به دلیل بروز اختلال، برخی تعهدات اجرا نشوند و به دلیل ماهیت تغییرناپذیر این قراردادها، حتی بعدا هم اصلاح نشوند. با وجود این، ماهیت خودکار قراردادهای هوشمند آن را به ابزاری محبوب برا ی استفاده در تجارت بین الملل تبدیل کرده است و بسیاری از افراد به این نتیجه رسیده اند که با وجود ابهام در وجوه حقوقی آن، از آن بهره برداری کنند. قراردادهای هوشمند به موازات رابط های کاربری شان، یعنی تلفن های همراه، تبلت یا رایانه ای که به منظور دسترسی به اینترنت استفاده شده، لایه ای هستند که اغلب ایرادهای امنیتی در اکوسیستم بلاکچین در آن ها رخ می دهد (جمعه زاده بهابادی و ساورایی، 1403: 58).
از منظر حقوقی مقصود از اینکه قراردادهای هوشمند خود به خود اجرا می شوند، به این معنی است که آنها به طور خودکار مفاد قرارداد را پس از تحقق شرایط خاص انجام می دهند و نیازی به اعلام یا موافقت طرف مقابل نیست (Yap Endara, 2023: 1). از منظر حقوقی، اعتبار قراردادهای هوشمند باید توسط نظام حقوقی هر کشور شناسایی شده باشد. به عنوان مثال در قوانین کشور پاناما از منظر قانون مدنی، قراردادهای هوشمند به طور کلی با سه شرط اعتبار و اثربخشی قراردادهای تعیین شده توسط قانون مدنی قابل شناسایی هستند: (الف) رضایت، (ب) هدف و (ج) علت (Ibid, 2023: 2).
3ـ موجودیت قرارداد هوشمند در بستر بلاکچین
به طور کلی، چرخه یک قرارداد قانونی هوشمند را می توان به چهار مرحله تقسیم کرد. مرحله اول شامل ترجمه از زبان طبیعی به زبان برنامه نویسی است که مستلزم ایجاد خطوط کد حاوی دستورالعمل های عملیات قراردادهای هوشمند است. این فرآیند عناصر قراردادی (چه ضروری و چه غیر ضروری) را به زبان برنامه نویسی ترجمه می کند. و پس از ثبت بر روی بلاکچین، قرارداد هوشمند تغییر ناپذیر است، مگر اینکه نسخه جدیدی از کد ایجاد شود. این مرحله به ترکیبی از مهارت های فنی نیاز دارد که شامل علوم کامپیوتر (برنامه نویس محتوای قرارداد را به زبان برنامه نویسی ترجمه می کند) و تخصص حقوقی (وکیلی که با برنامه نویس گفتگو می کند تا از ترجمه دقیق محتوای عملکرد اطمینان حاصل کند). مرحله دوم شامل رونویسی کد بر روی بلاک چین است. در این مرحله، توسعه‌دهنده توابعی را که او پیکربندی کرده است آپلود می‌کند که طرفین اغلب با یک سیستم رمزنگاری دو کلید نامتقارن امضا می‌کنند. سپس قرارداد هوشمند در یک بلوک که شامل سایر تراکنش‌ها است تعبیه می‌شود و به‌طور دائم و غیرقابل برگشت به زنجیره بلوک اضافه می‌شود. در مرحله سوم، زمانی که شرایط از پیش تعریف شده مهیا می گردد، قرارداد هوشمند با فراخوانی تراکنش ها، عملکردهای تعیین شده را فعال و اجرا می کند. در مرحله نهایی (چهارم)، قرارداد هوشمند غیرفعال می شود و اثرات روی زنجیره یا خارج از زنجیره متوقف می شود (Bassan & Rabitti, 2024: 5-6).
4ـ مزیت های قراردادهای هوشمند در بستر بلاکچین
قراردادهای هوشمند به دلیل مزایایی که نسبت به قراردادهای سنتی از نظر اتوماسیون تسویه حساب، گزارش داده ها، سهولت دسترسی دارند، معاملات بازار سرمایه را متحول کرده اند. این مزایا عبارتند از: (الف) تسویه خودکار: قراردادهای هوشمند طوری برنامه ریزی می شوند که پس از برآورده شدن شرایط از پیش تعیین شده، تراکنش ها را به صورت خودکار انجام دهند. این امر نیاز به تأیید واسطه ها را از بین می برد، همانطور که در قرارداد سنتی نیز چنین است. قراردادهای هوشمند مبادله همزمان دارایی ها و پرداخت را از چند روز تا تسویه تقریباً آنی ضمانت می کند. ب) واسطه ها و هزینه های کمتر: فرآیند تسویه سنتی برای معاملات بازار سرمایه اغلب شامل چند واسطه است که منجر به تاخیر و افزایش هزینه های عملیاتی می شود . قراردادهای هوشمند بر اساس فناوری بلاک چین غیرمتمرکز عمل می‌کنند و تراکنش‌های مستقیم همتا به همتا را امکان‌پذیر می‌کنند، جایی که طرف‌های قرارداد می‌توانند مستقیماً با یکدیگر درگیر شوند. اجرای خودکار قراردادهای هوشمند همچنین نیاز به واسطه هایی مانند موسسات راستی آزمایی و امانی را کاهش می دهد. این به کاهش هزینه های معامله و به حداقل رساندن خطر خطای انسانی کمک می کند.
پ) گزارش داده ها: تمام داده های تراکنش بر روی بلاک چین و غیرقابل تغییر ثبت می شوند و دسترسی بلادرنگ را برای طرفین تراکنش فراهم می کنند. این شفافیت می تواند حسابرسی، گزارش دهی و نظارت نظارتی را بهبود بخشد. ت) دسترس‌پذیری: قراردادهای هوشمند خارج از ساعات کاری منظم تجاری عمل می‌کنند و به طرفین اجازه می‌دهند در هر زمان، حتی خارج از ساعات کاری عادی، در معاملات شرکت کنند. این در تضاد با ساعات کاری سنتی است، که ممکن است دسترسی را محدود کند و بر زمان‌بندی تأثیر بگذارد. ث) تأیید مستقل: ماهیت عمومی و تغییرناپذیر شبکه بلاک چین اجازه شفافیت را می دهد که در آن طرف های مجاز قرارداد می توانند به طور مستقل وضعیت و تاریخ تراکنش را تأیید کنند. ج) معرفی جمعیت‌شناسی جدید سرمایه‌گذاران: سهولت و در دسترس بودن قراردادهای هوشمند، شروع فرآیند سرمایه‌گذاری را به سادگی با دسترسی به اینترنت و با استفاده از یک دستگاه مجهز به اینترنت ممکن می‌سازد. این دسترسی جهانی، سرمایه‌گذاران متنوع‌تری را جذب می‌کند، از جمله سرمایه‌گذاران خرد که به دنبال فرصت‌های سرمایه‌گذاری هستند. چ) کاهش فعالیت های متقلبانه: قراردادهای هوشمند با خودکارسازی اجرای شرایط و ضوابط قراردادی به کاهش خطر تقلب کمک می کنند. این امر محیط امن تری را برای طرفین برای انجام معاملات تجاری از جمله در معاملات بازار سرمایه ایجاد می کند .
به طور کلی میتوان گفت مزیت های قراردادهای هوشمد بر بستر بلاکچین عبارتند از: تسویه خودکار ، حذف واسطه ها و کاهش هزینه ها ، امکان گزارش داده ها ، دسترس‌پذیری ، تأیید مستقل ، معرفی جمعیت‌شناسی جدید سرمایه‌گذاران ، و کاهش فعالیت های متقلبانه می باشد.
5ـ الزامات حقوقی قراردادهای هوشمند در بستر بلاکچین
اولین الزامات حقوقی قراردادهای هوشمند، قابلیت اجرایی آن است. قراردادهای هوشمند باید با الزامات مربوط به نوشتن و امضای دولتی مطابقت داشته باشند. درواقع همانگونه که قراردادهای کتبی سنتی در محاکم صلاحیت دار قابل شناسیایی و اجرا می باشد، قراردادهای هوشمند نیز باید از چنین قابلیتی برخوردار باشد (Levi& Vasile, 2020: 156). پس یک چارچوب قانونی برای شناسایی قراردادهای الکترونیکی باید وجود داشته باشدتا دادگاه اعتبار کدی که مفاد یک قرارداد هوشمند را اجرا می کند، تشخیص دهد.
دوم لحاظ کردن قوانین مرتبط: قراردادهای هوشمند باید با قوانین مربوط به قرارداد اصلی مطابقت داشته باشند. ارزیابی مفاهیم حقوقی و الزامات قرارداد هوشمند در رابطه با قوانین مرتبط مهم است. سوم؛ رفع آسیب پذیری های امنیتی احتمالی: قراردادهای هوشمند باید آسیب پذیری های امنیتی احتمالی را در نظر بگیرند و اطلاعات مربوطه را در اختیار طرف های ذیربط قرار دهند. این ممکن است شامل اطلاع رسانی به مصرفکنندگان در مورد خطرات احتمالی مرتبط با قرارداد هوشمند باشد. چهارم؛ انطباق با مقررات موجود: بیشتر جنبه های قراردادهای هوشمند توسط قوانین و مقررات مرتبط با قراردادهای سنتی پوشش داده می شوند، اما ممکن است ویژگی هایی از قراردادهای هوشمند وجود داشته باشد که تحت پوشش مقررات موجود نباشد. لازم است به تطبیق قراردادهای هوشمند با مقررات موجود و همچنین رفع خلاهای مقررات توجه شود. پنجم؛ لحاظ کردن گزینه های حل اختلاف: قراردادهای هوشمند لازم است دارای سازوکارهای حل اختلاف برای موضوعاتی مانند داوری، حل اختلاف برخط و حل اختلاف جایگزین باشد. برای تسهیل حل و فصل کارآمد اختلافات، لازم است گزینهه ای مربوطه در قرارداد هوشمند گنجانده شود. ششم؛ همپایی با پیشرفت های فناوری حقوقی: پیشرفت ها در برنامه های فناوری حقوقی مانند حل اختلافات مبتنی بر هوش مصنوعی میتوانند امکانات جدیدی برای توسعه و اجرای قراردادهای هوشمند ارائه دهند. همپایی با پیشرفت های فناوری حقوقی می تواند به توسعه مناسب قراردادهای هوشمند کمک کند (مرکز پژوهش های مجلس، 1403: 23-22).
6ـ چالش های حقوقی قراردادهای هوشمند در بستر بلاکچین
حمایت از منافع طرفین قرارداد اصل بنیادین قرارداد است. در قراردادهای سنتی، طرفین قرارداد یکدیگر را می شناسند و قرارداد ماهیت الزام آور دارد. ازاین رو، طرح دعوا و ادعای خسارت آسان است. ولی در مورد قرارداد هوشمند، ممکن است هویت واقعی طرف های قرارداد آشکار نباشد و از شناسه های دیجیتالی برای احراز هویت استفاده شود. ازاین رو در صورت نُکول طرفین، طرح دعوا توسط افراد دشوار خواهد بود. هرچند میتوان این مشکل را در چهارچوب قرارداد هوشمند به گونه ای کاهش داد، اما این چالش وجود دارد که موارد استثنایی رخ دهد (خوانساری و قلیچ، 1399: 11).
انعقاد قراردادها معمولا طرفین را به انجام دادن مفاد آن متعهد می سازد. به بیانی، عموماً هر قراردادی که منعقد می شود، طرفین قرارداد برای انجام دادن موضوع قرارداد، وظایف و تکالیفی را متعهد می شوند که در نظام حقوقی به آن تعهدات قراردادی گفته می شود. در ماده ۲۱۹ قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران نیز ذکر شده است، عقد یکی از منابع ایجاد تعهد برای افراد تلقی میشود. تعهدات قراردادی به دو دسته تعهدات قراردادی نوع مستقیم و تعهدات قراردادی نوع غیرمستقیم منفک می شوند. تعهدات مستقیم تعهداتی است که صراحتاً مورد مذاکره و توافق طرفین قرار گرفته و در قرارداد تنظیم شده نیز به این دسته از تعهدات صراحتاً اشاره شده و احتمالا تبعات ناشی از انجام ندادن آنها نیز مشخص شده است. تعهدات غیرمستقیم به صراحت در قراردادهای منعقد شده ذکر نشده و چه بسا طرفین قرارداد نیز در مورد آنها هیچگونه مذاکره و توافقی از پیش نداشته و چه بسا ممکن است از وجود چنین تعهداتی نیز خبر نداشته باشند، ولی در مقام دعوی حقوقی به جهت صراحت مقررات قانونی مورد مطالبه و حکم قرار گیرد. به بیانی، انعقاد هر قراردادی ممکن است علاوه بر تعهدات مصرح قراردادی، تعهدات قانونی و عرفی متعددی برای طرفین ایجاد کند که طرفین به موجب اصل لزوم قراردادها ملزم به ایفای این دسته از تعهدات نیز هستند (خوانساری و قلیچ، 1399: 16).
یکی از اصلیترین چالش ها در هر کشور، نبود چارچوب قانونی مدون برای قراردادهای هوشمند است، در حالی که قراردادهای هوشمند بر مبنای فناوری بلاکچین طراحی شده اند. قوانین موجود در هر کشور بیشتر به قراردادهای سنتی مربوط می شوند که بر اساس اسناد و امضاهای فیزیکی تنظیم می شوند. این امر میتواند مشکلاتی برای پذیرش و اجرایی شدن قراردادهای هوشمند ایجاد کند. در ایران، قوانین مانند قانون مدنی، به طور خاص به این نوع قراردادها نمی پردازد، همچنان بر اساس ماده ۱۹۰ قانون مدنی، قراردادها به صورت سنتی و از طریق توافق ارادی طرفین منعقد می شوند. از آنجایی که در قراردادهای هوشمند، توافق ها به صورت کدی و بدون حضور فیزیکی طرفین اتفاق می افتد، مشکلات حقوقی مانند شناخته نشدن امضاهای دیجیتال و اختلافات اجرایی در صورت بروز نقص فنی، ممکن است به وجود آید. در بسیاری از کشورها همچون عراق نیز همانند ایران، قوانین به وضوح به موضوع قراردادهای هوشمند نپرداخته انـد. که همین امرمیتواند موجب عدم ضمانت اجرای کافی باشد (بحر کاظمی و محمودی، 1403: 42).
یکی دیگر از چالش های انعقاد قراردادهای هوشمند، احراز زمان و مکان این قراردادهاست. در قراردادهای هوشمند، ورود و مذاکره طرفین در بستر بلاکچین به منزله انجام فرایند ایجاب و قبول تلقی می شود. به عنوان مثال در امریکا با توجه به اینکه در حال حاضر قانون صریحی در خصوص اعلام زمان تحقق قبول بر ایجاب تصویب نشده است، میتوان بر اساس قواعد عمومی موجود در بند 206 و 207 از ماده 2 قانون یکنواخت سازی تجارت امریکا در قراردادهای الکترونیکی زمان اعلام قبول را به عنوان زمان ضمیمه شدن قبول به ایجاب تلقی کرد. مکان انعقاد قرارداد نیز مکانی است که قابل، نسبت به اعلان قبول اقدام می کند (صادقی و ناصر، 1397: 108).
در قراردادهای هوشمند، یکی دیگر از چالش های حقوقی، بحث قانون حاکم بر قررداد بخاطر فرامرزی بودن آن است، که محلی از بحث وجود ندارد. چراکه باتوجه به انعقاد قرارداد تحت دستورالعمل های پیشنویس شده طرفین، قراردادهای خود را در قالب دستورالعمل های نوشته شده منعقد کرده و امکان تعیین قانون حاکم بر قرارداد در صورت بروز اختلافات احتمالی مطرح نمی باشد (مظفری و ناصر، 1397: 270). چراکه قراردادهای هوشمند به خریداران و فروشندگان اجازه می دهند با تنظیم گزاره های شرطی «اگر، سپس» اطمینان حاصل کنند که ادامه توافق تنها با محقق شدن و تکمل مرحله قبلي امکان پذیر است (ملک، 1401: 59).
ـ نتیجه گیری
قراردادهای هوشمند در بستر بلاکچین را بیشتر از آنگه به چالش های حقوقی آن پرداخته شود؛ باید مزیت های اساسی آن مدنظر قرار گیرد. کما اینکه شاید بتواند برای رفع تحریم های یکجانبه نیز کمک شایانی بنماید. البته به شرطی که در یک بستر معتبر شکل گرفته و از اعتبار کافی برخوردار باشد. همانگونه که در مباحث بررسی شده نیز آمده است؛ خود اجرایی، دقت و غیر متمرکز بودن قراردادهای هوشمند، یکی از ویژگی های برجسته ای است که تعهدات طرفین قرارداد، به صورت کدهای رمزنگاری شده درآمده و به طورخودکار اجرا می شوند، اما با وجود این تمایز، با توجه به اینکه قراردادهای هوشمند کدهای رمزنگاری شده ای هستند که با رایانه ها اجرا می شوند، ممکن است نواقصی هم داشته باشند؛ مثلا ممکن است به دلیل بروز اختلال، برخی تعهدات اجرا نشوند و به دلیل ماهیت تغییرناپذیر این قراردادها، حتی بعدا هم اصلاح نشوند. با وجود این، ماهیت خودکار قراردادهای هوشمند آن را به ابزاری محبوب برا ی استفاده در تجارت بین الملل تبدیل کرده است.
نوپا بودن و عدم وجود قوانین خاص در جهت اعتبار بخشیدن به انعقاد و بکارگیری قراردادهای هوشمند یکی از مهمترین محاسن این فناوری می باشد اما با توجه به فرامرزی بودن این قراردادها و اینکه استفاده از این فناوری نیازمند حاکمیت و اعمال صلاحیت دولت ها می باشد، یکی از چالش های اساسی را میتوان نبود یک کنوانسیون جامع مبنی بر مشروعیت تراکنش های رد بدل شده در بستر بلاکچین می باشد که متعاقدین بتوانند با اطمینان خاطر از این فناوری استفاده نمایند.